ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਲਈ ਬਣਾਈ ਨਵੀਂ ਥਾਂ

 M S Bhatia on 11th October 2026 at 22:39 Regarding Guru Guru Nanak Dev Ji//Janta Screen

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ, ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਦੀ ਬਹਿਸ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਯੂਟਿਊਬ ਪੱਤਰਕਾਰੀ

                                                                            --ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ

ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਸਿਰਫ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਖ਼ਬਰਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਚ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਡਿਜੀਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਇਸ ਉਭਾਰ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਸਲੇ ਉਠਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਣੀ, ਜਿਹੜਾ ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਸ਼ਬਦ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਅਜਿਹੇ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਕ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਟੈਂਡ ਲਵੇ। 

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਯੂਟਿਊਬ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ

ਨਵੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਦਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਡੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। 

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਵਾਬ ਸੀ। ਇੰਡੈਕਸ ਆਨ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੈਨਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ 27.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਮਈ 2024 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬਰਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 

ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਖ਼ਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿਹੜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰੇ।

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓ, ਵੱਡੇ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਇਸ ਲਈ ਤਜਰਬਾ, ਖੋਜ, ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਯੂਟਿਊਬਰਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ?

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੰਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਿਆ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੰਚ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਆਪਣਾ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। 

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਕੱਲੇ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਛੋਟੇ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਵੇਂ ਮੀਡੀਆ ਮੰਚਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਵਿਧਾਨ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ

ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਉਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵਿਕਲਪਕ ਮੀਡੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਚ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਿਉਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ।

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਰਫ਼ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤੱਥਾਂ, ਤਰਕ, ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਲਪਕ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਧੂਰੇ ਤੱਥ, ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਸਨਸਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮੰਚ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ, ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਐਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਦੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ

ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਕਿਹੜੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਤੱਥਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।